بیوگرافی لودویگ فان بتهوون؛ از ناشنوایی تا خلق سمفونی نهم - تور سریلانکا

بر پایه پژوهش های دانشنامه بریتانیکا و اسناد تاریخی موزه بتهوون در بن، زندگی این نابغه آلمانی نمونه بی بدیل غلبه اراده پولادین انسانی بر تقدیر و تراژدی جسمانی است. در شرایطی که ناشنوایی می توانست به انتها کار هر موسیقی دانی منجر گردد، بتهوون با شنیدن ارتعاشات پیانو به وسیله استخوان جمجمه و نوشتن موسیقی از حافظه مطلق درونی، انقلابی ترین قطعات تاریخ را بدون آنکه هرگز با گوش های فیزیکی خود بشنود خلق نمود.

دوران کودکی در بن: پدری سخت گیر و رویای موتسارت دوم (1770 - 1792)

لودویگ فان بتهوون در دسامبر 1770 در شهر بُن آلمان در خانواده ای اهل موسیقی چشم به جهان گگردد. پدرش، یوهان، خواننده تنور در دربار اسقف اعظم کلن بود و مادری مهربان اما رنجور به نام ماریا ماگدالنا داشت:

• تمرین های شکنجه وار شبانه: پدر بتهوون که شیفته معروفیت و ثروت موتسارت خردسال شده بود، کوشش کرد از لودویگ خردسال یک کودک نابغه بسازد. او کودک خردسال خود را نیمه شب ها از خواب بیدار می کرد و با خشونت و گریه او را ساعت ها پای کلاویه های پیانو و ویولن می نشاند.
• نخستین کنسرت عمومی: بتهوون نخستین اجرای رسمی خود را در هفت سالگی (اگرچه پدرش برای اعجوبه نشان دادن او سنش را 6 سال اظهار داشت) به نمایش گذاشت. نبوغ ذاتی او خیلی زود به وسیله کریستیان گوتلوب نیفه، ارگ نواز دربار، کشف شد و او را با آثار باخ آشنا ساخت.
• مرگ مادر و مسئولیت خانواده: در 16 سالگی، مادر محبوبش بر اثر سل درگذشت. پدرش به ورطه افسردگی و اعتیاد افتاد و لودویگ جوان ناچار شد سرپرستی قانونی دو برادر کوچک تر خود را بر عهده بگیرد.

مهاجرت به وین و تسخیر مرکز موسیقی جهان

در نوامبر 1792، بتهوون 22 ساله به وین، مهد موسیقی کلاسیک، کوچ کرد تا تحت تعلیم فرانتس یوزف هایدن، پدر سمفونی، قرار گیرد:

• پدیده بداهه نوازی در کاخ های اشراف: تکنیک وحشی، ضربات محکم به کلاویه ها و احساسات آتشفشانی بتهوون در پیانونوازی، اشراف وین را مبهوت کرد. او بر خلاف هایدن و موتسارت، حاضر نشد مانند یک خدمتکار با اشراف زادگان رفتار کند و خود را برابر با شاهزادگان می دانست.
• جمله تاریخی به شاهزاده لیخنوفسکی: او در نامه ای کوبنده به یکی از حامیان اشرافی اش نوشت: شاهزاده! آنچه شما هستید بر حسب تصادف و ولادت است؛ آنچه من هستم به دست خودم ساخته شده است. شاهزاده ها هزاران بار آمده اند و خواهند رفت، اما تنها یک بتهوون در جهان وجود دارد!

ترفند طلایی: چگونه بتهوون بدون حس شنوایی آهنگسازی می کرد؟

بتهوون شنوایی درونی مطلق (Internal Auditory Imagery) داشت؛ او می توانست ارکستری با صدها ساز را به وضوح درون مغز خود بشنود و هارمونی های پیچیده را مستقیماً روی کاغذ نت بنویسد. علاوه بر این، او میله ای فلزی را به جعبه صدای پیانو وصل می کرد و سر دیگر آن را میان دندان هایش می فشرد تا ارتعاشات ارتعاشی صوت را به وسیله استخوان فک به حلزون گوش منتقل کند.

فاجعه ناشنوایی و وصیت نامه هایلیگنشات (1802)

در حوالی سن 26 سالگی، بتهوون متوجه وزوز شدید در گوش ها و کاهش تدریجی شنوایی شد. برای مردی که تمام هویتش موسیقی بود، این اتفاق وحشتناک ترین کابوس ممکن به شمار می رفت:

• انزوای دردناک: او برای پنهان کردن نقص خود از رقبا و دوستان، از مجامع عمومی کناره گرفت تا او را مغرور یا بدخلق نپندارند.
• بحران خودکشی در هایلیگنشات: در پاییز 1802، در روستای هایلیگنشات در نزدیکی وین، وصیت نامه ای جانسوز به برادرانش نوشت و اعتراف کرد که به مرز خودکشی رسیده بود: تنها چیزی که مانع من شد هنرم بود؛ به نظرم غیرممکن می آمد که پیش از آنکه هر آنچه در درونم است خلق کنم، این جهان را ترک گویم. این وصیت نامه نقطه شروع دوره میانی یا دوران قهرمانی (Heroic Period) او شد.

سمفونی پنجم: کوبش سرنوشت بر در

موتیف جاودانه چهار نت ابتدایی سمفونی شماره 5 در دو مینور (کوتاه-کوتاه-کوتاه-بلند) به گفته منشی بتهوون، تجسم صدای سرنوشت است که بر در خانه می کوبد. این اثر بزرگ، سفر انسان از تاریکی و دست وپنجه نرم کردن با رنج را به سوی پیروزی نهایی و فتح روشنایی در موومان چهارم به تصویر می کشد؛ اراده ای که در تاریخ با کوشش های الهام بخش علمی اینشتین در بیوگرافی آلبرت اینشتین همتاست.

بیشتر بدانید: ماجرای معشوقه جاودان (Immortal Beloved)

بتهوون هرگز ازدواج نکرد، اما پس از مرگش در کشوی مخفی میزش نامه ای عاشقانه و پرشور خطاب به زنی ناشناس با عنوان معشوقه جاودان من کشف شد. هویت این زن همچنان یکی از بزرگ ترین معماهای تاریخ موسیقی است که نشان از قلب پرعاطفه و تنهایی عمیق این استاد بزرگ دارد.

جدول مقایسه ای شاهکارهای شاخص بتهوون و ویژگی های فنی آن ها

گزیده ای از جاودانه ترین آفرینش های بتهوون و تحول انقلابی آن ها در جدول زیر خلاصه شده است:

سمفونی نهم: سرود شادی و در آغوش کشیدن بشریت

در 7 مه 1824، تالار تئاتر کرنتنرتور وین شاهد یکی از احساسی ترین رویدادهای تاریخ بشر بود. بتهوون که بیش از یک دهه در سکوت مطلق زیسته بود، سمفونی نهم خود را بر اساس شعر شیلر در ستایش شادی (Ode to Joy) به روی صحنه برد:

• پیغام برادری جهانی: او در موومان انتهای تمام مرزهای سنتی را درهم شکست و با تلفیق ارکستر بزرگ با گروه کر و چهار تک خوان، آرزوی اتحاد و برابری تمامی انسان ها را سر داد. این پیغام برادری و عدالت یادآور ایستادگی های تاریخی بزرگان جهان است.
• سکوت در برابر تشویق های رعدآسا: هنگام اتمام موومان آخر، تماشاگران با چشمانی اشک بار ایستادند و دیوانه وار به تشویق پرداختند. بتهوون که پشت به جمعیت ایستاده بود، متوجه انتها قطعه و صدای کف زدن ها نشد؛ تا اینکه کارولین اونگر، خواننده آلتو، دستان او را گرفت و او را به سمت تماشاگران چرخاند. با تماشا هزاران کلاه و دستمال که در هوا تکان می خورد، سالن در اشک و اشتیاق فرو رفت.

هشدار مهم: خطای رایج درباره مرگ بتهوون

آزمایش های مدرن روی تارهای مو و قطعات استخوان جمجمه بتهوون در قرن بیست و یکم نشان دادند که علت اصلی بیماری های گوارشی، کبد چرب، ناشنوایی و مرگ او در سن 56 سالگی، مسمومیت شدید مزمن با سرب ناشی از درمان های دارویی بی کیفیت و نوشیدن از ظروف سربی بوده است.

دفترچه های مکالمه: پنجره ای به فکر بتهوون در دوران سکوت مطلق

پس از سال 1818، شنوایی بتهوون به صفر رسید و او دیگر قادر به شنیدن هیچ کلامی نبود. در این دهه انتهای، او برای برقراری ارتباط با دوستان، شاگردان و مهمانانش از دفترچه های مکالمه (Conversation Books) استفاده می کرد:

• بیش از 400 دفترچه تاریخی: اطرافیان سوالات و نظرات خود را در دفترچه می نوشتند و بتهوون یا به صورت شفاهی با صدایی نامتعادل و بلند پاسخ می داد یا پاسخ ها را یادداشت می کرد. این دفترچه ها امروزه بزرگ ترین گنجینه مستند درباره اندیشه های فلسفی، نظرات سیاسی و سلایق روزمره او به شمار می روند.
• دست کاری به وسیله شیندلر: متاسفانه پس از مرگ بتهوون، منشی بدنام او آنتون شیندلر تعدادی از این دفترچه ها را از بین برد یا در بعضی دست کاری کرد تا خود را به بتهوون نزدیک تر نشان دهد؛ اما پژوهشگران مدرن پیروز شدند بخش عمده متون اصیل را بازیابی نمایند.

چگونه بتهوون صنعت ساخت پیانو را برای همواره دگرگون ساخت؟

پیانوهای دوران کلاسیک (فورت پیانوهای موتسارت و هایدن) سازهایی ظریف با اسکلت چوبی بودند که صدایی نازک، شبیه هارپسیکورد فراوری می کردند. بتهوون با اجرای پرحرارت، رعدآسا و دست های قدرتمندش، سیم های این پیانوها را مکرراً پاره می کرد و چکش ها را می شکست:

• درخواست سازهای مستحکم تر از کارگاه براد وود (Broadwood): کمپانی های بزرگ پیانوسازی در لندن و وین پیانوهایی اختصاصی با فریم های چدنی مستحکم، کلاویه های سنگین تر و پدال های تقویت شده برای او ساختند تا بتواند طنین های باس کوبنده (مانند سونات آپاسیوناتا و همرکلاویر) را خلق نماید.
• توسعه دامنه کلاویه ها به 7 اکتاو: اصرار بتهوون بر استفاده از نت های فوق العاده بم و زیر، استاندارد کیبوردهای پیانو را از 5 اکتاو به شکل مدرن 88 کلیدی امروزی ارتقا داد.

تأثیر جالب سمفونی نهم بر اختراع دیسک فشرده (CD) در قرن بیستم

یکی از شگفت انگیزترین پیوندهای هنر کلاسیک با فناوری مدرن، مشخص زمان استاندارد لوح های فشرده (CD) به وسیله شرکت های فیلیپس و سونی در دهه 1980 بود:

• ظرفیت 74 دقیقه ای سی دی: نورویو اوگا، مدیرعامل وقت شرکت سونی که خود در گذشته خواننده اپرا بود، اصرار داشت که فرمت تازه دیسک فشرده باید بتواند کل اجرای سمفونی شماره 9 بتهوون (نسخه ضبط شده تاریخی ویلهلم فورت ونگلر در سال 1951 با مدت زمان 74 دقیقه) را در یک تک دیسک بدون وقفه پخش کند. به همین علت، قطر استاندارد 12 سانتی متری سی دی دقیقاً بر اساس طول سمفونی نهم بتهوون طراحی و استانداردسازی جهانی شد!

پرسش های متداول درباره لودویگ فان بتهوون

1. آیا بتهوون با موتسارت ملاقاتی داشته است؟

بله، در بهار 1787 بتهوون نوجوان سفری کوتاه به وین داشت و با ولفگانگ آمادئوس موتسارت ملاقات کرد. بنا بر روایت های تاریخی، بتهوون قطعه ای بداهه با پیانو نواخت و موتسارت پس از شنیدن آن به حاضران در اتاق گفت: به این جوان خوب توجه کنید؛ روزی نامی برای خود در تمام جهان بر سر زبان ها خواهد انداخت!

2. تفاوت سبک موسیقی بتهوون با هایدن و موتسارت چه بود؟

موسیقی هایدن و موتسارت بازتاب دهنده تعادل، نظم، تقارن و اشرافیت دوره روشنگری بود. اما بتهوون احساسات فردی، خشم، امیدهای انقلابی، رنج و تضادهای درونی انسان را وارد موسیقی کرد و حجم و ارکستراسیون سازها را تا دو برابر توسعه داد.

3. چرا بتهوون به قطعه سونات شماره 14 نام سونات مهتاب نداد؟

بتهوون این شاهکار را با عنوان سونات در حالت فانتزی نامید. نام سونات مهتاب چند سال پس از مرگ او به وسیله لودویگ رلشتاب، منتقد و شاعر آلمانی، بر این قطعه گذاشته شد که موومان اول آرام آن را به انعکاس نور مهتاب بر امواج دریاچه لوسرن در سوئیس تشبیه نموده بود.

نکات انتهای و جمع بندی کاربردی

لودویگ فان بتهوون با جسمی درهم شکسته و گوش هایی خاموش، زیباترین و شورانگیزترین اصوات را به جهان هدیه کرد. زندگی او گواهی است بر این حقیقت که خلاقیت و عظمت روح انسانی از هر محدودیتی فراتر می رود. همان گونه که ون گوگ رنج خود را به رنگ های آتشین تبدیل کرد (همان طور که در بیوگرافی وینسنت ون گوگ خواندیم) و آیزاک نیوتن از تنهایی به کشف قوانین کیهان رسید (چنانکه در بیوگرافی آیزاک نیوتن دیدیم)، بتهوون نیز سکوت سرد ناشنوایی را به سرود ابدی آزادی و پیروزی انسان بدل ساخت.